ابروان ، كف‌پا و سر انگشتان خود مىكنند . گاه با حنا اشكال غريبى مانند درختان و حيوانات و ستاره‌ها در روى بدن خود نقاشى مىكنند . وقتى زن با شخصيتى وارد حمام مىشود ، معمولا خدمتكاران در موقع ورود ، چند دانه گردو در زير پاى او قرار مىدهند تا با پاشنهء كفش بشكند ؛ و همين كه وارد حمام شد ، در بالاى سكوى سنگى در كنار حوض ، روى قاليچه‌اى مىنشيند تا خدمتكاران لباس او را در بياورند . زنان و مردان ، براى ستردن مو ، از نوره ( واجبى ) استفاده مىكنند . مشتريان پس از كندن لباس ، لنگى به كمر بسته وارد حمام مىشوند . قبل از هر كار ، به خزينهء آب گرم داخل مىشوند . بعد از مدتى ، از خزينه بيرون مىآيند و در روى كف حمام دراز مىكشند . بلافاصله دلاك ، با طاس و مقدارى آب گرم ، مىآيد و سر مشترى را روى زانوى خود مىگذارد و ريش و سبيل او را حنا مىبندد و صبر مىكند تا حنا رنگ خود را پس بدهد . پس از چندى ، دلاك نزد مشترى مىآيد و ريش‌وسبيل را مىشويد و بدن او را به اصطلاح خودشان مشت‌ومال مىدهد و بعد با كيسهء خشنى ، بدن او را كيسه مىكشد . سپس چندبار ، بدن را ليف و صابون مىزند . پس از شستشو ، مشترى وارد خزينه مىشود و هر وقت ميل كرد ، از خزينه خارج مىشود . در اين موقع ، دلاك با سه لنگ خشك حاضر مىشود . مشترى لنگ تر را از خود جدا مىكند و يك لنگ خشك به كمر مىبندد و يكى را هم روى شانه مىاندازد و سومى را به دور سر مىپيچد ، و دوباره وارد قسمت اول حمام مىشود . در اين موقع ، شاگرد حمامى او را مشت‌مال مىدهد . پس از چند لحظه استراحت ، لباس مىپوشد و پولى به استاد حمامى مىدهد و از حمام بيرون مىآيد . نظر به اين‌كه سوخت گران است ، حمامها را با خار و كاه و پهن خشك و استخوان حيوانات ، گرم مىكنند . به‌همين جهت ، در اطراف گرمابه‌ها اغلب بوى ناخوشى به مشام مىرسد . » « 1 » احمد امين ، كه در اواخر سلطنت ناصر الدين شاه به ايران آمده است ، در مورد حمامهاى ايران ، مىنويسد : « حمامهاى ايران داراى يك حوض آب گرم ( خزينه ) بوده شير و حوض كوچك وجود ندارد و آب آن در مدت يك سال ، چندبار تعويض مىشود . شستشو در اين حمامها واقعا غيرقابل تحمل است . از يك مأمور وزارت خارجه كه هشت سال در پاريس تحصيل كرده بود ، سراغ حمامى را گرفتم ؛ وى يكى از بهترين حمامهاى تهران را نشانى داد . از نظافتش پرسيدم ، جواب داد : آلودگيهاى روى آب خزينه را با وسيلهء مخصوصى جمع‌آورى مىكنند ؛ و اين خود شايان دقت است . » « 2 » انتقاد شديد سيد جمال الدين از وضع عمومى حمامها : از توجه و نظارت مستمر و مداوم دولت و شهرداريها به امور صحى و بهداشتى حمامها ، در دوران بعد از اسلام ، سخنى در ميان نيست . ظاهرا اكثر مديران حمامهاى معمولى ، بدون توجه به مصلحت مردم و در اثر عدم مراقبت

--> ( 1 ) . سفرنامه از خراسان تا بختيارى ، پيشين . ص 638 - 633 ( به اختصار ) . ( 2 ) . احمد امين ، « ايران در سال 1311 هجرى قمرى » ( مقاله ) . ترجمهء محمود غروى ، مجلهء بررسيهاى تاريخى ، سال نهم ، شمارهء 4 ، ص 86 .